Fjölnir Torfason Hala

24.12.2009 Jólagestir

Þegar ég var fjögurra ára

Jólagestur okkar 24. desember er Fjölnir Torfason. Á morgun jóladag verður hátíðarpistill frá Sr. Hólgrími Elís Bragasyni.

Það var spenna og órói sem færðist yfir ungdóminn í sveitinni þegar jólin nálguðust. Spennan stafaði af tilhlökkun um skemmtilega daga, en óróinn stafaði af því hversu tíminn var lengi að líða. Ég fæddist á Hala í Suðursveit haustið 1952, ólst upp við hirðingjalíf og stanslausa flutninga fyrstu tólf árin, þannig að bernskuminningar mínar um jól eru einnig blandaðar brasi við flutninga og ferðalög við frumstæðar aðstæður. Faðir minn, Torfi Steinþórsson var skólastjóri við barna - og unglingaskólann á Hrollaugsstöðum, við fluttum á haustin frá Hala að Hrollaugsstöðum í lok október, síðan  fluttum við í nokkur ár aftur að Hala um jólin og aftur í Hrollaugsstaði eftir nýárið og svo var flutt aftur að Hala á vorin í lok apríl eða byrjun maí.

Við systkinin vorum níu talsins, flest dálítið óþæg og nokkur okkar mjög hávaðasöm. Það varð foreldrum okkar til lífs að fæðing okkar systkinanna dreifðist á tuttugu ár, þannig að álagið af uppeldinu kom ekki eins og snöggt högg, heldur jafnaðist út á ríflega aldarþriðjungi, það er frá fæðingu fyrsta barnsins þar til það síðasta fermdist.

Þegar komið var heim að Hala fyrir jólin þá vorum við systkinin úti að taka þátt í daglegum störfum fullorðna fólksins við skepnuhirðingu og mjaltir milli þess sem við lékum okkur á sleða eða skautum eftir því hvernig aðstæður voru á hverjum tíma. Ekki man ég eftir svo vondum veðrum um jól í minni bernsku að ekki væri hægt að vera úti við leik og störf meðan dagur var á lofti. Þegar eplalyktin angaði um húsið þá vissum við að jólin voru alveg að koma og spennan var í hámarki með tilheyrandi rifrildi og pústrum og svo dálitlum gráti á eftir.

Á Hala var hugsað vel um skepnurnar um jólin og þótti okkur krökkunum gaman að taka þátt í þeim verkefnum. Sérstakt starf okkar var að færa hænunum matinn sinn. Þó hænurnar hefðu ekki verpt neinu eggi frá því síðla sumars, þá þótti mikilvægt að gefa þeim góðan og mikinn mat á hverjum degi, svo þær byrjuðu fyrr að verpa með vorinu. Einn aðfangadag kom afi með hænsnadallinn inn um hádegisbil og var þá strax farið að undirbúa jólamatinn fyrir hænurnar. Vatn var hitað í potti á eldavélinni, öllum matarafgöngum frá deginum áður var hellt í hænsnadallinn og marðir þar með sérstöku áhaldi, síðan var tveimur eða þremur hnefum af maísmjöli dreift yfir matinn í dallinum og svo sett dálítið af sjóðandi vatni yfir allt saman.

Nú tók við nokkur vinna við að hræra saman því sem í dallinn var komið og man ég eftir því að aðalhænsnahirðir heimilisins á þessum tíma Þórey Þorláksdóttir, gömul kona sem dvaldi á Hala um áratugaskeið, hafði það að venju að renna litlafingri vinstri handar eftir matnum til að smakka hvort nú væri nóg hrært og hvort ekki væri góður ylur í matnum fyrir hænurnar.

Ég horfði með athygli á hvernig gamla konan smakkaði til matinn og stakk öllum fingrunum ofan í dallinn til að gera eins og fóstra mín, stóð nokkra stund og reyndi að meta gæði matarins með því að bera höndina upp að nefinu, en sleikti síðan puttana hvern af öðrum og þótti þetta með betri mat sem ég hafði smakkað.

Það kom í hlut okkar þriggja, Steinunnar tvíburasystur minnar, Torfhildar elstu systur okkar og mín að fara með matinn upp í hænsnakofa, það þótti mikilvægt að maturinn væri heitur þegar hann kæmi til hænanna. Við klæddum okkur til ferðarinnar, en ég harðneitaði að fara í vettlinga og gaf þá skýringu að það væri nú ekki svo kalt úti að það þyrfti að fara í vettlinga fyrir svo stutta ferð. Úti var nokkur snjór á jörðu og hafði dregið í skafla í lægðum, leið okkar upp í hænsnakofa lá austur fyrir bæinn og þar niður bratta brekku og ofan í dálitla lægð sem þar var. Þegar við bröltum upp úr lægðinni þá skrikaði mér fótur og ég datt beint á höfuðið ofan í snjóinn. Þarna lá ég skamma stund og saup hveljur í snjónum, hélt hænsnadallinum á lofti með annarri hendinni og átti því óhægt um vik að reisa mig við í hálkunni með bara aðra höndina tiltæka og vettlingalaus í ofanálag. Torfhildur systir mín kom mér til hjálpar og reisti mig við og sagði nokkur vel valin orð um klaufaskap minn í leiðinni. Ég lét þessar ófarir ekki mikið á mig fá og stakk lausu hendinni ofan í hænsnadallinn og sleikti síðan matinn af fingrum mér þessa leið sem eftir var að hænsnakofanum. Þegar í kofann var komið þurfti að gæta sérstakrar varúðar því að í sambýli við hænurnar voru nokkrir hrútar bundnir á bása, það gat alltaf komið fyrir að einhver hrúturinn losnaði og við Steinunn sem aðeins vorum fjögurra ára máttum okkur lítils gegn slíkum skepnum. Torfhildur opnaði kofann og aðgætti hvort nokkur hrútur væri laus, leit til baka og sá mig vera éta hænsnamatinn í gríð og erg af fingrum mér.  Hún þreif af okkur hænsnadallinn, opnaði hurðina inn til hænanna, snaraði dallinum þar inn og skellti aftur hurðinni sem gerð var úr hænsnaneti og brá lokunni fyrir. Meðan hún baksaði við þetta skammaði hún mig óbótaskömmum fyrir að éta matinn frá hænunum og ef ég héldi þessu áfram þá færi ég að gala eins og hani, því þessi matur væri sérstaklega búinn til fyrir hænurnar og fólk mætti ekki borða hann. Ég tuðaði eitthvað á móti en var nokkuð brugðið, á heimleiðinni hugsaði ég með hryllingi til þess ef ég vaknaði á morgun og galaði eins og hani, öll jólastemmingin var horfin, það yrði óskemmtilegt ef það færi að vaxa á mig hanakambur og ég gæti ekki verið með venjulegu fólki. Þegar við komum aftur inn í eldhús aðgætti ég sérstaklega hvort nokkur merki um breytingar væri að sjá á Þóreyju fóstru minni, hún smakkaði svo oft matinn hjá hænunum og þess vegna ættu að sjást einhverjar breytingar á henni eftir öll þessi ár.  Það var sama hvað ég grandskoðaði Þóreyju, ég sá engin merki um að hún væri að breytast í hænu. Mér varð rórra þegar ég sá engin merki um breytingar hjá Þóreyju, en síðar um daginn spurði ég móðir mína hvort það væri satt sem Torfhildur hefði sagt að ég gæti orðið að hana ef ég borðaði af hænsnamatnum? Svar móðir minnar var að Torfhildur systir mín væri á gelgjuskeiðinu og væri þess vegna oft dálítið æst, ég þyrfti ekki að hafa áhyggjur af þessum hlutum. Ég róaðist nokkuð við þessi orð móður minnar en skildi ekkert hvað þetta orð gelgjuskeið þýddi, þessi systir mín hafði verið svona frá því ég mundi fyrst eftir mér, hávær og orðhvöt þannig að jafnvel ég sjálfur mátti mín lítils í orðræðum við hana.

Þessi jól liðu í frelsi æskunnar og áhyggjuleysis, lífið var okkur unaður hvern einasta dag í skjóli fjölskyldunnar, stórum vinahópi og frændfólks af næstu bæjum.

Frelsi til að njóta jóla og samveru með fjölskyldu og vinum hefur hin síðari ár um of fallið í skuggann af þeirri ímynd sem þjóðin hefur sjálf komið sér í, að kaupa dýrari gjafir og skreyta meira í ár en í fyrra er vítahringur sem aðeins getur endað á einn veg, í stressi og spennu þar sem of mörgum líður illa og kvíða fyrir þeirri hátíð sem jólin eru.

Samkeppni um uppskriftir af ýmsum réttum sem fylgja gjarnan jólahugleiðingum þessum finnst mér ekki rétt að taka þátt í, vil þó geta þess að plokkfiskur í hvítri sósu sem eitt sinn var jólamatur á Hala í tíð föður míns er einhver besti matur sem hægt er að hugsa sér.

Kveðja til allra.

Fjölnir Torfason á Hala