Hálfrar aldar jól....
Jólagestur okkar 1. desember er Dr Sölvína Konráðs
Það var ekki langt liðið á jólaföstu, þegar við krakkarnir í Nesjaskóla fórum að læra utanað, ljóð og kvæði tengd hátíðinni. Til þess að muna betur ljóð dagsins hafði ég það fyrir sið að ganga spölinn frá Sunnuhvoli að Mánagarði í takt við hrynjanda ljóðsins. (Á þessum tíma var Nesjaskóli enn til húsa í Mánagarði). Ég býst við að göngulagið hafi verið hálfundarlegt, en enginn sá það í skammdegismyrkrinu, rafmagnið var nýkomið í sveitina og farið var spart með þann munað. Hvort það var á jólaföstu árið 1958 eða á einhverri annarri, var ljóð Matthíasar Jochumsonar, "Jólin 1891" eitt þeirra sem stjúpi minn setti okkur fyrir.
"Fullvel man ég fimmtíu ára sól
fullvel meir en hálfrar aldar jól.
Man ég það fyrst er sviptur allri sút,
sat ég barn með rauðan vasaklút."
Þegar við erum 10 ára er hálf öld heil eilífð og það er ekki gerlegt að sjá fyrir sér 50 ár fram í tímann og 50 ára fortíð annarra er aðeins ruglingslegar, óskipulagðar frásagnir, sem erfitt er að setja í vitrænt samhengi. Ég þekkti nokkra sem voru hálfrar aldar gamlir og meira en það og mér fannst það fólk nánast jafngamalt fjöllunum og fornum hetjum. Mér fannst að afi Kalli hefði geta verið samtímamaður Egils Skallarímssonar, og að amma Signý hefði séð land rísa úr sæ. Sértækt tímaskyn hafði ekki komið sér fyrir í hugsun minni.
En nú er ég orðin aðeins eldri, og viti menn, ég man hálfrar aldar jól.
Á meðan Rafn skólastjóri reyndi sem mest hann mátti að troða þekkingu inní koll misáhugasamra krakka, svona rétt fyrir jól, og skipuleggja jólaskemmtunina, þá var mamma heima með Kalla bróður og litlu systur sem enn var óskírð.
Þegar efnistrangarnir voru komnir í kaupfélagið þá var ekki eftir neinu að bíða og mamma byrjaði að sauma þessi árlegu jólaföt. Hún og Margot í Borgum voru sérfræðingar í Burdablöðum og kunnu allra kvenna best að sníða uppúr þeim, máta og sauma. Mátunin var hroðaleg lífsreynsla, mér var stillt uppá stól og klædd í tilvonandi flík, sem var næld saman með óteljandi títuprjónum. Stór skæri voru notuð til að klippa til hálsmál og handvegi og þau voru ísköld og stórhættuleg, viðbúið var að títuprjónarnir styngjust í mig úr öllum áttum.
Svo byrjaði baksturinn, kökur og tertur af öllum stærðum og gerðum fylltu dósir og dunka. Mamma límdi lokin kirfilega á smákökudúnkana, svo að Karl Eysteinn kláraði þær nú ekki áður en hátíð gengi í garð. Ég hafði aftur á móti meiri áhuga á nöfnunum á öllum þessum kræsingum og enn í dag er áhugi minn á bakstri bundinn við þau. En þarna voru sprúttur, kossar, toppar, bitar, gyðingakökur, hálfmánar, þingeyjingar, sódakökur, marmarakökur og svamptertur, lagtertur og kaniltertur, svo fátt eitt sé upp talið, en jólakaka var ekki bökuð fyrir jól, svo kúnstugt sem það nú er.
Í minningunni var ég tiltölulega ónæm fyrir jólaundirbúningi að því undanskildu að dagana fyrir jól reyndi ég að líkja eftir jólaföndri sem kennt var í tómstundaþætti Jóns Pálssonar, þær tilraunir enduðu yfirleitt með því að mamma þurfti að þrífa allt eldhúsið.
Á Þorláksmessu var mikið um að vera, Rafn hengdi upp ókjör af jólaskrauti, jólatréð var puntað og svo var stofudyrum lokað, allt var orðið fínt og snurfusað, reykelsisilmur um allt hús.
Á aðfangadagsmorgun, vöknuðum við að appelsína var undir sænginni. Þvílíkur munaður. Á þessum tíma voru þessir ávextir snæddir á talsvert annan hátt en gerist í dag. Appelsínan var lögð á borðið og lófanum þrýst á og svo var henni rúllað fram og til baka í góða stund. Þegar ávöxturinn var orðinn mjúkur var skorið með vasahníf í kringum stikilsstjörnuna, svona n.k. lok og því lyft af svo var 2-3 sykurmolum troðið inní sárið og appelsínan kreist á milli handanna og soginn úr henni safinn. Þegar safinn var allur var hún rifin upp og aldinkjötið snætt.
Rafn hafði það fyrir sið að fara inná bæi á aðfangadag og heimsækja vini og ættingja, á meðan stússaði mamma á sinn yfirvegaða máta í eldhúsinu. Við Kalli reyndum sem best við gátum að hlýða óskum foreldra okkar um að vera stillt, því það væru nú einu sinni að koma jól. Aðalspenningurinn fólst í því hvort Rafn kæmi heim nægilega snemma svo hann væri búinn að setja á sig rakspírann og hnýta bindið áður en kirkjuklukkurnar hringdu í Telefunken-tækinu og boðuðu að nú væri orðið heilagt.
Þegar hinn ógleymanlegi frómas hafði verið snæddur gekk Rafn í að vaska upp og okkur fannst hann alltaf taka sér ansi langan tíma í það verk, sem var ólíkt honum, því hann var að öllum jafnaði allra manna vaskastur. Jólagjafirnar undir trénu biðu þar til uppvaski var lokið. Jólagjafir á þessum tíma voru skynsamlegar og þarflegar, árið 1958 höfðu menn ekki enn uppgötvað neysluhyggju og kaupæði. Ef, það fékkst ekki í kaupfélaginu, þá vantaði það ekki.
Jóladagur árið 1958 var eftirminnilegur því þá var hún litla systir skírð í stofunni heima á Sunnuhvoli. Þessi litla fallega og prúða systir fékk nafnið Signý, síðar bætti hún við það nafn og heitir Signý Benedikta einsog amma hennar. Séra Rögnvaldur Finnbogason skírði eftir messu í Bjarnaneskirkju, en ekki þótti óhætt að fara með ungabörn inní það kalda guðshús á miðjum vetri. Auðvitað var skírnarveisla í bland við 10 ára afmælið mitt og jólahátíðina. Þegar leið að þeim tíma er barnatími Huldu og Helgu Valtýsdætra átti að hefjast í útvarpinu, reyndi ég að troða mér inní hornið hjá tækinu til að heyra sem best. En á þessum árum gátu ýmsar truflanir verið á útsendingum og oft heyrðist aðeins ískur og arg út tækinu og svo var þessi jól. Ekki bætti úr skák að Kallarnir voru orðnir leiðir á því að vera stilltir, fóru hamförum um húsið, dönsuðu tryllingsdans í húlahopphringnum, sem Kæja frænka hafði gefið mér í afmælisgjöf.
Á annan í jólum var reynt að fara útá Þinghól ef hægt var að fá far, oftast gekk það nú, en þetta var fyrir tíma Z 106. Bíóferðir þennan dag, í gamla bíóbragganum með jafnöldrum mínum, eru eftirminnanlegar. Við stelpurnar klifruðum uppá öftustu bekkina, til að vera vissar um að fá ekki skot úr teygjubyssu í hnakkann frá strákunum. Við sáum ótextaðar kvikmyndir sem við skildum ekkert í og höfðum litla skemmtun af, bíóferðin sjálf var aðalatriðið. Ég dvaldi á Þinghól dagana á milli jóla og nýárs í miklum fögnuði, og fregnaði þá hjá Ingvaldi hvernig barnatíminn á jóladag hefði verið.
Höfn var ekki ljósum prýdd á þessum tíma, frumherjinn í ljósaskreytingum var Unnsteinn í Sólbæ. Skreytingarnar við Sólbæ líða seint úr minni, ég hef ekki séð þær betri eða frumlegri enn þann dag í dag.
Fyrir 50 árum komu jól og þau liðu án þess að samfélagið færi á annan endann, við gerðum okkur dagamun og nutum þess að vera með vinum og vandamönnum, lesa og spila og spjalla. Jólakvíði og jólastress var ekki hreyfiaflið í undirbúningnum eða í hátíðahöldunum, heldur sá góði siður að gera nú ögn betur við sig og sína en á öðrum dögum.
Síðasta erindið í kvæði Matthíasar er um tillegg móður hans til jólahaldsins og það er svona;
"Síðan hóf hún heilög sagnamál
himnesk birta skein í okkar sál.
Aldrei skyn né skilningskraftur minn
skildi betur jólaboðskapinn."
Það er mörg viskan í gömlum kvæðum og sögnum sem við virðumst hafa lagt til hliðar í góðærisbröltinu. Kannski kæmi það okkur vel nú ástandinu að leita ekki langt yfir skammt, heldur að beina sjónum okkar að þeim arfi sem kynslóðirnar á undan okkur skildu eftir sig. Þá kannski náum við aftur að skilja jólaboðskapinn.
Ég óska öllu samferðafólki frá æskudögum mínum heima, gleðilegra jóla og farsæls nýs árs.
Kveðja Sölvína
Kanilterta.
Þessi terta er í miklu uppáhaldi hjá okkur systkinunum frá Sunnuhvoli, og okkur þykir það alltaf jafnhátíðlegt þegar mamma ber hana á borð.
250 gr sykur
250 gr smjör eða smjörlíki
2 egg
Þetta er hrært vel saman áður en þurrefnum er bætt við.
250 gr hveiti
3-4 teskeiðar kanill
Deiginu er smurt þunnt á botn hringlaga tertuforms...þetta gera 5-6 lög, bakað við 180 gráður hita í stutta stund, u.þ.b. 5 mínútur eða ögn skemur.
Þeyttur rjómi er settur á milli laga og honum sprautað fagurlega á jaðrana. Stundum er sett bráðið súkkulaði yfir efsta lagið. Auðvelt og fljótlegt og einkar bragðgott bakkelsi.
Skrifa athugasemd