Jólin í sveitinni um miðja síðustu öld
Jólagestur okkar 22. desember Sigurður Hannesson
Ég er ekki mikið jólabarn ef ég skil rétt það sem átt er við með því hugtaki. Ég er ekki mikið fyrir skraut og prjál, veislur og húllumhæ eða messur og sálmasöng. Ég held að ég hafi alltaf verið svona pínulítill sérvitringur eða ég man ekki annað. Hitt er annað mál að ég kann vel að meta góðan mat og að slappa af yfir góðri bók eða njóta lífsins með fjölskyldu minni um jólin. Jólin koma mér líka í hátíðarskap og þá færist yfir mig friður, ró og gleði. Það fyrsta sem ég man eftir í sambandi við jólin er eplalykt. Ég ólst upp á Mýrunum og á þeim árum voru oft erfiðar samgöngur til og frá þeirri sveit. Það var beðið eftir því með eftirvæntingu hvort bílhald yrði komið á Fljótin fyrir jól svo hægt væri að komast í kaupstað með góðu móti. Ef það brást komust jólaávextirnir kannsi ekki í tæka tíð fyrir jólin Oftast held ég þó að Frosti gamli hafi staðið við sitt, sem sýnir hve veðurfar hefur breyst því það held ég að heyri til undantekninga nú til dags.
Ég minnist þess að við tvö elstu systkinin sátum uppi í rúmunum okkar heima á Rauðabergi á jóladagsmorgni og borðuðum epli. Þetta var um miðja síðustu öld, og ég hef ekki verið meira en 4-5 ára. Mamma og pabbi hafa eflaust vakið okkur með þessum glaðningi og svo höfum við kíkt í sokkana okkar sem við höfðum sett í gluggann kvöldið áður. Á mínu heimili notuðum við ekki skó til þeirra hluta eins og allir gera í dag. Í sokkunum leyndust oftast sælgætismolar eða kökur.
Það var töluvert á sig lagt við jólaundirbúning í þá daga þó allt væri fábreyttara en nú. Allt var skúrað og skrúbbað í hólf og golf, mest held ég að það hafi mætt á mömmu, en við krakkarnir hjálpuðum þó til og því meira eftir því sem við urðum eldri og stækkuðum. Pabbi kom þarna líka við sögu en hann þurfti auðvitað að sinna skepnunum eins og alla aðra daga og á þessu árstíma er mesta hátíð hrútanna og því í nógu að snúast á þeim vígstöðvum. Á kvöldin safnaðist fjölskyldan saman og bjó til jólaskraut, t.d. jólapoka úr pappír til að hengja á jólatréð, sem var heimagert úr spýtum með logandi kertaljósum á. Við þessa iðju notaði mamma tækifærið og kenndi okkur jólasálmana og önnur jólalög sem ég hef ekki gleymt síðan.
Á aðfangadag ríkti mikil eftirvænting og oft erfitt að bíða eftir kvöldinu. Þegar stundin fór að nálgast vorum við systkinin öll sett í bað hvert á eftir öðru (gott ef ekki í aldursröð) síðan biðum við á nærfötunum þar til allir voru búnir, þá var farið að klæða alla í sparifötin. Mig minnir að allir hafi verið óskaplega stilltir meðan á þessu stóð. Síðust voru mamma og pabbi að snurfusa sig og allt hafðist þetta fyrir kl. 6.
Ekki var messað á Mýrum á aðfangadagskvöld. Mig minnir það oftast hafa verið gert á annan í jólum. Við hlustuðum því alltaf á jólamessuna í útvarpinu áður en sest var að borði á aðfangadagskvöld og þótti mér það afar hátíðlegt.
Efir jólamatinn, sem var yfirleitt hangikjöt, var skipst á gjöfum og svo gengum við í kringum jólatréð og sungum. Aðfangadagskvöldi lauk með hátíðarkaffi, kakói og kökum. Í uppáhaldi hjá mér voru hálfmánar og sprúttur. Svo las maður auðvitað eftir að komið var upp í rúm. Ég varð snemma læs og þótti gott að fá bækur í jólagjöf. Ég fékk alltaf nokkrar bækur og las mikið um jólin. Indjánabækur voru þá í tísku hjá strákum og þótti mér mikið til þeirra koma, sérstaklega sögunni af Léttfeta.
Venjan var að gera betur við dýrin á jólinum en aðra daga (jólin eru jú fyrir alla). Reynt var að velja besta heyið og auka aðeins fóðurbætisskammtinn ef hann var til. Meira að segja kýrnar, sem voru ekki alltaf í uppáhaldi hjá okkur krökkunum, urðu hin bestu grey á jólunum. Þá kembdum við þeim vel og vandlega og þær urðu ósköp vinalegar í framan. Kötturinn fékk alltaf einhverja smá gjöf frá okkur, t.d. nýja mjólkurskál eða fallega slaufu um hálsinn sem hann kunni ekkert allt of vel við, og svo fékk hann smá rjóma að drekka.
Eitthvað var farið í heimsóknir á aðra bæi í sveitinni um jólin. Fastar heimsóknir voru að Borg og Einholti en þar áttu afar mínir og ömmur heima og þau komu auðvitað til okkar líka. Eftir að við fluttum í Hólabrekku var líka fastur liður að skiftast á heimsóknum við næstu nágranna okkar í Kyljuholti.
Barnasamkomur (sem nú eru kölluð jólaböll) voru alltaf haldnar á Mýrum um jólaleytið. Á þær samkomur komu allir úr sveitinni, ungir jafnt sem aldnir, og skemmtu sér saman. Gengið var í kringum jólatré, lesnar jólasögur, drukkið hátíðakaffi og súkkulaði og börnin fengu ávexti. Þessum samkomum lauk alltaf með dansi sem allir tóku þátt í við harmonikkuspil Jóns á Borg og Eyjólfs í Kyljuholti. Aldrei komu jólasveinar á þessar samkomur þegar ég var krakki, þeir komu víst seinna. Jólasveinar létu ekki sjá sig á Mýrum á þessum árum hvernig sem á því hefur staðið.
Ég veit ekki hvort þið trúið því, en ég var orðinn a.m.k. 10 ára þegar ég sá jólasvein í fyrsta skipti! Þá var ég kominn svo til vits og ára að ég vissi orðið allan sannleikann um jólasveina og foreldra þeirra en samt brá mér mjög í brún, enda birtist sveinki mér óvænt.
Þorsteinn Geirsson á Reyðará var kennari á Mýrum á þessum árum. Eitt dimmt kvöld um jólaleytið þegar allir á heimilinu sátu inni í rólegheitum var barið harkalega að dyrum. Ég rauk til dyra og bjóst við að sjá einhvern nágrannann kominn í heimsókn, en stóð þá ekki heljarmikill jólasveinn í fullum skrúða við dyrnar með úttroðinn poka á bakinu. Mér brá alveg rosalega, því þessu átti ég síst von á. Ég kom ekki upp nokkru orði en jólasveinninn ruddist inn. Hann sagði okkur krökkunum ferðasögu sína og gaf okkur epli úr pokanum. Ég var allt kvöldið að jafna mig eftir þetta þó ég vissi allan tímann að þetta væri bara hann Steini kennari! Þessi reynsla varð þó ekki til þess að aftra mér frá því að klæðast þessu gerfi oft síðar á ævinni (og hræða kannski einhver börn).
Hér lýk ég þessum fátæklegu jólaminningum mínum, en ekki get ég skorast undan að birta svo sem eina uppskrift .
Ég er ekki mikið fyrir kökur frekar en margt annað sem mörgum finnst ómissandi um jól, en orðurnar hennar Guggu finnst mér þó góðar, og ég tek meira að segja þátt í að búa þær til!
Með góðfúslegu leyfi Guggu birti ég hér uppskriftina:
Orður
300 g smjörlíki
1 dl sykur
400 g hveiti
1 egg
Setjið hveitið og sykurinn í skál, myljið smjörlíkið út í, vætið með egginu og hnoðið. Kælið deigið. Breiðið degið út og mótið litlar kökur. Bakið við 180°C í 6-8 mín.
Krem
50 g jurtafeiti
50 g smjörlíki
1 egg
50 g flórsykur
1 tsk vanillusykur
Hitið allt efnið saman í potti og þeytið á meðan, gætið þess að blandan sjóði ekki. Kælið þar til kremið er orðið hæfilega þykkt, hrærið í við og við á meðan. Leggið tvær og tvær kökur saman með kremi á milli.
Bræðið 100 g af suðusúkkulaði í vatnsbaði og setjið ofan á kökurnar.
Að lokum óska ég öllum gleði og friðar á komandi jólum
Sigurður Örn Hannesson
Skrifa athugasemd