Innviðir forns eldfjalls í hjarta bæjarins
Álaugareyjarklettarnir á Höfn eru merkilegir innviðir forns eldfjalls í hjarta bæjarins, segir Páll Þór Imsland jarðfræðingur í ítarlegri greinargerð sem hann hefur sent bæjarstjórn Hornafjarðar að beiðni Alberts Eymundssonar bæjarstjóra. Páll leggur til að Álaugareyjarklettarnir verði friðaðir og varðveittir í fræðslu-og sýningarskyni og að sveitarfélagið Hornafjörður taki það hlutverk upp á sína arma. Tildrög þessarar greinar var gönguferð þeirra Páls, Alberts og Helga M..Pálssonar bæjarverkfræðings sl. sumar meðfram Álaugareyjarklettunum þar sem Páll útskýrði fyrir þeim jarðfræðilega gerð þeirra og benti þeim á ýmis jarðfræðileg fyrirbæri og hvernig mætti hagnýta þessa kletta í þágu samfélagsins.
Áætlaður kostnaður af þessu virðist fljótt á litið ekki vera mikill. Hagnaður af þessari gerð verður ekki metinn til fjár í þessari samantekt segir Páll, en sá hagnaðurinn sem reikna má með kemur fram í þrem þáttum:
- í fyrsta lagi sem sýningaraðstaða fyrir ferðafólk og þar með vonandi í aukningu í ferðamönnum til staðarins
- í öðru lagi eru möguleikar til góðra og glöggra jarðfræðilegra útskýringa fyrir nemendur á svæðinu og kannski víðar og þannig traustari menntun heima fyrir
- í þriðja lagi í aukinni almennri menningu á staðnum.
Vefurinn fékk leyfi Páls til að birta kafla úr greinargerðinni sem bæjarráð hefur sent til umhverfisnefndar.
Sérstaða Álaugareyjarklettanna
Ástæður þess að höfundur telur æskilegt að vernda og sýna Álaugareyjarklettana er fyrst og sú að bærinn á Höfn er byggður í kjarna gamallar eldstöðvar, þar sem sjá má ýmis fyrirbæri sem setja svip sinn á þannig jarðlagastafla og þar sem auðveldlega má sýna og kenna ýmis atriði eldfjallafræðinnar auk almennrar jarðfræði.
Álaugareyjarklettarnir eru byggðir upp úr nokkrum hraunlögum og svokölluðum millilögum. Auk þess má þar sjá ganga, træður, æðar og holufyllingar. Mest allt er storkubergið úr basalti, algengustu bergtegund landsins og þeirri sem íslensk jarðskorpa er fyrst og fremst byggð úr. Norðvestan í klettunum má þó líka finna rýíólítmyndun, sem er einkennisbergtegund megineldstöðvanna í jarðlagastaflanum. Í þessari byggingu allri eru ýmis atriði sem henta vel til að draga fram þá mynd af eldstöð, sem fyrr er nefnt að bærinn stendur á.
Þau jarðfræðilegu atriði sem ástæða er til að skoða sérstaklega í þessu samhengi og gera sýnileg og skiljanleg, þeim sem skoða vilja, eru talin upp hér á eftir og stuttlega rædd sérstaklega, hvert fyrir sig.
Gangur, gígur og hraun
Þó íslenski jarðlagastaflinn sé fyrst og fremst byggður upp úr hraunlögum þar sem bergkvika hefur streymt út úr sprungu og þakið nágrennið, þá er það afar sjaldgæft að sjá megi tengsl gangs og hrauns. Það eru afar litlar líkur á að náttúran hitti nákvæmlega á það snið sem sýnir þessi tengsl í klettavegg, þegar hún vinnur að mótun landslags. Þessi tengsl taka svo lítið rúm í víðáttum náttúrunnar að þau koma sjaldan fyrir í rofflötum eða brotflötum þeim sem liggja á yfirborði. Jarðvegur og önnur laus jarðefni, melar, skriður og svo framvegis, hafa auk þess sterka tilhneigingu til þess að fela slík snið aftur, þó þau framkallist einhvers staðar. Það verður því ekki víða gengið að slíkum sýnishornum og þau útskýrð. Ekki eru til á prenti nema örfáar lýsingar á dæmum um þetta og þau eru flest illa aðgengileg.
Þar sem klettaveggurinn í Álaugarey er hæstur má hins vegar sjá þetta afar skýrt. Upp í gegnum neðra hraunið í klettaveggnum þar sem hann er hæstur skerst vægt hallandi gangur og hann heldur áfram upp í efra hraunið en endar þar. Hann skerst greinilega ekki upp í gegnum efra hraunið. Það sést m.a. á því að á mörkum gangsins og hraunsins eru engir glerjaðir eða fínkorna kælifletir í berginu eins og jafnan myndast þar sem heit bergkvika kemst í snertingu við kaldara berg. Af línum í berginu má ennfremur sjá hvernig kvikan hefur streymt út úr sprungunni og til hliðanna út í hraunið. Hraunið hefur orðið til við rennsli kviku upp úr sprungunni og út yfir lágan gjallhól eða gíg sem myndast hefur örlítið fyrr í gosinu, á meðan sprengingar í kvikunni þeyttu henni upp í loftið þar sem hún storknaði og varð að blöðróttum gjallmolum sem féllu aftur til jarðar á sprungubarmana.
Þetta er því einstök jarðmyndun og á fyllilega skilið að henni sé veitt athygli og hún notuð til sýninga og kennslu.
Rýólítið (eða líparítið)
Norðvestan í klettaveggnum er allmikið af rýólíti (eða líparíti eins og það var áður greint til bergtegunda), eins og fyrr greinir. Ekki sést hvernig snertiflötur þessa rýólíts við hraunlögin lítur út eða hvers eðlis hann er og því verða innbyrðis tengsl þessara bergmyndana ekki útskýrð fyrr en að lokinni hreinsun klettanna.
Flest bendir til að þetta rýólít sé hluti af mun stærri rýólítmyndun á svæðinu. Það hefur fundist í Hellnaskeri, Leiðarhöfða, Hafnarvíkurklettum (austan víkurinnar, undir Graðalofti, sem nú hefur verið fyllt upp í), í Krossey (sem nú er brotin niður og horfin undir byggingar og hafnaraðstöðu) og í víkinni norðvestan í Mikley (beint á móti núverandi innsiglingu í höfnina), auk Álaugareyjarklettanna. Þessir fundarstaðir raða sér allir á beina línu NA-SV sem er hin almenna jarðsprungustefna á svæðinu, sem einkennir það frá myndunartímanum, og því er þetta líklega allt ein og sama jarðmyndun.
Holur eftir greinar og tré
Allvíða í klettaveggnum má sjá hringlaga djúpar holur sem hverfa inn í hraunlögin eða millilögin Þetta eru holrými sem myndast hafa er hraun rann upp að trjábol og kaffærði hann. Viðurinn hefur síðan eyðst og skilið eftir sig holrúm. Örlög slíkra holrúma eru misjöfn, sum fyllast af síðsteindum, önnur af bergkviku en sum tóra tóm, eins og hérna. Svona fyrirbæri finnast einnig í hraunlögum í Óslandi og hafa nokkur þeirra fyllst af kviku, sem merkir að hitinn frá hrauninu hefur hægt og rólega kolað og brennt viðinn án þess að form bolsins hafi raskast og holan síðan fyllst af kviku.
Sprungumynstur í klettunum
Í klettum eru alltaf sprungur og brestir í berginu og eru fyrir þeim ýmsar ólíkar ástæður. Þessi fyrirbæri mynda ýmis konar kerfi. Allt þetta má skoða nánar í Álaugareyjarklettunum, þegar þeir hafa verið hreinsaðir, og gera grein fyrir myndun þeirra og orsökum. Þannig má a.m.k. nota þessi fyrirbæri til kennslu og fræðslu, þó ekki sé annað.
Aðferðin við varðveislu og hreinsun klettanna
Til þess að varðveita klettana og draga þá fram til sýnis í hreinni og skýrri mynd, þarf að gera þrennt:
hreinsa klettana af jarðvegi, gróðri og alls konar rusli,
girða þá af með léttri snúru eða á annan hátt þannig að þeir séu skildir frá umhverfinu og liggi ekki undir óbærilegu álagi af umferð og öðru nágrenni við mannlíf og athafnir,
útskýra fyrirbæri þeirra á þar til gerðum skiltum.
Hreinsunin ætti að vera einfalt verk. Skafa þarf lausan jarðveg af syllum og stöllum og þekja bratta jarðvegsbakka með grasþökum til þess að hindra moldarúrrennsli. Síðan þarf að skola klettana alla með vatnsbunu, þannig að ekki liggi á klettaveggjum neinn gróður né jarðvegur sem skyggir á þau fyrirbæri í berginu sem þar finnast og ástæða er til þess að draga athyglina að. Ef til vill þarf að þvo þá staðbundið með háþrýstibunu til þess að ná af klettunum skófum og öðrum þeim gróðri sem situr fastur á berginu og er til óþurftar varðandi sýningar.
Gæta þarf sérstaklega að því að lausir steinar verði ekki í klettunum sem hrunið geta og valdið hættu.
Ástæða er til þess að hreinsa klettaröðina alla enda á milli strax í upphafi því undir kunna að leynast óséð fyrirbæri sem hagur yrði að í þessu náttúrulega safni fyrirbæra, þar sem margt er smátt í sniðum og leynist því vel innan um og undir hulu. Ekki er ástæða til þess að snerta við jarðvegi og gróðri uppi á klettunum, nema mjög skammt uppá brúnirnar og það ekki alls staðar. Það gefur staðnum fjölbreytni í útliti að hafa gróður þar.
Til þess svo að hindra að skyggt sé á þessi fyrirbæri í klettunum með því að stafla upp vörum og dóti, leggja bílum og tækjum of þétt upp að klettunum og þannig hindra skoðun þeirra, þarf að girða þá af. Eftir að öll laus jarðefni hafa verið hreinsuð frá rótum klettanna má leggja svona tveggja til þriggja metra breiðan stíg t.d. úr fallegri möl meðfram klettaveggnum og síðan mætti girða með léttri smekklegri girðingu af einhverjum toga utan með stígnum og þannig halda klettunum fríum frá óæskilegum truflunum umhverfisins, sem eftir sem áður mætti nota að þörfum.
Aðferðir við sýningu og útskýringu fyrirbæranna
Þegar klettarnir hafa verið hreinsaðir og girtir af, þarf að huga að útskýringu þeirra og þeirra fyrirbæra sem þar er að finna og sérstök ástæða er til að draga athyglina að. Hin ýmsu fyrirbæri sem þeir geyma þarf að draga fram á myndum og útskýra með texta.
Líklega væri best að hafa lítið torg við annan enda klettanna, sem mætti hugsa sér sem einhvers konar upphafsstað eða byrjunarreit. Þar væri skilti sem líta mætti á sem fyrirsögn að klettunum og þar væri almenn lýsing á þeirri heild sem þeir eru.
Út frá þessu torgi væri síðan áður nefndur stígur meðfram klettunum. Meðfram stígnum væri síðan ástæða til þess að hafa minni skilti þar sem bent væri sérstaklega á þau fyrirbæri sem þar eru og þau væru útskýrð, hvert fyrir sig.
Þessi skilti væri best að gera í sömu mynd og almennt er gert við útskýringar og ábendingar í náttúrunni, t.d. í þjóðgörðum og fólkvöngum. Á þeim væru teiknaðar skýringamyndir og ljósmyndir af fyrirbærunum og stuttur texti til hjálpar.
Skrifa athugasemd