Er von á framhlaupi í Skeiðarárjökli
Í vikunni var greint hér frá óvenjulegu ástandi á rennsli Skeiðará og þurrum farvegi hennar við útfall. Helgi Björnsson jarðeðlisfræðingur vill ekki spá um hvað sé að gerast í Skeiðarárjökli enda ekki kannað aðstæður, en segir að þetta virðist vera svipuð staða og kom upp árið 1929 og aftur vorið 1991 þegar jökullinn hljóp fram. Þá kom ekkert vatn í Skeiðará alllengi og menn fóru að velta því fyrir sér hvort vatn væri að safnast fyrir undir jöklinum. En svo var ýmislegt sem benti til þess að vatnið færi í Gígjukvísl og mér skilst að það sé það sem er að gerast núna, að vatnið safnist ekki fyrir undir jöklinum heldur fari annars staðar fram svipað og var 1991 segir Helgi. Þá varð mikið framhlaup í jöklinum um sumarið og hann færðist fram um einn km, mest að vestanverðu. Það byrjaði í mars og þá sást mikið sprungusvæði um 10 km uppi á jöklinum sem benti til þess að hann væri að hlaupa fram.
Helgi segir, að framhlaup lýsi sér þannig að það byrji að myndast sprungur nokkra km. inn á jöklinum, síðan breiðist sprungusvæðið bæði niður á við frá því svæði og eins upp frá því en sprungusvæðið endar á því að ná alveg niður að jökulsporðinum. Þá fer sporðurinn líka að hreyfast og jökullinn skríður fram eins og fordæmin 1929 og 1991 sýndu. Svo fór að jökull sprakk allur langleiðina norður að Grímsvötnum sumarið 199. Í framhlaupi fer fremsti jökulsporðurinn fram og hylur jökullaust land fyrir framan en að ofan lækkar jökullinn um einhverja tugi metra þegar ísinn flyst fram. Framhlaup getur tekið nokkra mánuði.
Aðdragandi framhlaupanna virðist vera sá að jökullinn verður smám saman brattari með hverju ári og við það vex spenna yfir vatnsrásum við jökulbotn. Svo kemur að því að vatnsrennsliskerfi undir jöklinum riðlast og vatnið fer að dreifa úr sér undir jöklinum í stað þess að renna í venjulegum rásum og jökullinn flýtur fram á því. Segir Helgi að 1991 hafi ár farið að renna niður Skeiðarársand eftir löngu þurrum farvegum og lá við að vatn leitaði niður að veginum þar sem engar brýr voru en það slapp og vatnið náði að safnast fyrir í farvegum sem voru brúaðir. Venjan er sú að árnar sækja aftur í gamla farveginn eftir að framhlaupum lýkur.
Árið 1929 var unnið að lagningu síma yfir Skeiðarársand og þá fóru árnar á sandinum að haga sér svona undarlega og fóru að hrella mannskapinn sem þar var að störfum og vissu ekki hverju þeir mættu eiga von á. Í þessi tvö skipti var þetta upphafið að framhlaupi jökulsins en af því að ekki eru nema 13 ár síðan þetta gerðist síðast, segir Helgi, er ég ekki að spá framhlaupi, líka vegna þess að ég hef ekki komið þarna núna og skoðað aðstæður og hvort komnar séu sprungur uppi í jöklinum.
En það er einmitt á þessum ártíma þegar vorleysingar byrja að helst er að vænta að breytingar komi fram í legu útrása undan jöklum, hvort það fer í sama farveg og undanfarin ár eða hvort rennslið hefur riðlast eitthvað til og leitar annað. Undir Skeiðarárjökli er einnig sá möguleiki að stórhlaupið haustið 1996 hafi ræst fram farveg Gígjukvíslar undir jökli svo að vatn eigi auðveldara að fara í hana en áður, en menn minnast þess að mikill hluti hlaupvatnsins fór einmitt niður Gígjukvísl og tók brúna yfir hana.
Við höfum í samvinnu við Vegagerðina mælt nákvæmt kort af botninn undir sporði Skeiðarárjökuls í þeim tilgangi að hægt sé að átta sig betur á hvar vatnsrásir eru undir jöklinum og það er jú þannig, segir Helgi, að undir austanverðum jöklinum er djúp renna sem er langt undir sjávarmál og hún nær um 20 km upp eftir jökulbotninum austanverðum. Niður hana vill vatn helst renna svipað og undir Breiðamerkurjökli austanverðum, upp af Jökulsárlóni. Þess vegna hefur vatnið um langan aldur komið undan jöklinum að austan í útfall Skeiðarár. En þegar botn jökulsins er nánar skoðaður sést að beint vestan við útfall Skeiðarár liggja einnig tvær minni rásir út frá þessari miklu rennu að útfalli Gígju. þarna ræðst hvert vatn að lokum rennur niður að Skeiðarársandi.
Um þessar Gígjukvíslar fór mikið vatn í hlaupinu haustið 1996. Í byrjun hlaupsins rann vatn í útfall Skeiðarár en síðan náði það í æ meira mæli yfir í Gígju og svo fór að brúna tók af. Ljóst er að sá farvegur sem liggur að Gígju hefur náð vatninu núna svipað og gerðist í stóra hlaupinu og ekki er ólíklegt að í hlaupinu 1996 hafi rofnað eitthvað botnfar svo auðveldara sé fyrir vatnið að komast þá leið. Helgi vildi ekki spá því að útfall Gígjukvíslar hefði nú endanlega tekið við að flytja vatn undan austanverðum Skeiðarárjökli fram á Skeiðarársand, en fylgjast þyrfti vel með framvindu mála á Skeiðarársandi og Skeiðarárjökli.
Skrifa athugasemd